jueves, 31 de enero de 2013

Bágoas negras

O normal sería comezar o relato presentándome co meu nome, pero non teño. Se o teño non o recordo. Poida que sexa lóxico que non o recorde. Se alguén algunha vez utilizou o meu nome, non foi para ben. Polo menos que eu recorde a miña familia nunca utilizaba nomes. Non é que non nos comunicáramos, ou que non nos quixéramos. Queríamonos como calquera outra, pero  na distancia. Todos sabiamos por onde andaban as viaxes intrépidas dos demáis, dos que viaxaban cada ano e os que permanecíamos na terra onde nacemos e nos criamos. A terra ata a que alcanza a miña xa vella memoria non é moi extensa, é só un pequeno saínte de area que pouco a pouco parece adentrarse no mar. Está ó redor dunhas murallas duras de pedra onde temos vivido moitos anos. Moitos para min, ó mellor para vós xa non son tantos. Para todos nós si o son, pasan moi lentos. Quizáis porque vivimos sempre co pesadelo de que calquera de nós pode desaparecer de súpeto tragado polo pequeno mar que sempre foi o noso fogar.

As gaivotas vivmos sempre na costa. As miñas estivemos sempre unidas.
Non recordo nin un só intre no que non ríramos ou choráramos todas xuntas. Só ríamos ata fai uns anos. Logo xa viñeron as penas e bágoas negras. Daquela a miña nai contáranos que non recordara nada parecido. Entristecíame moito ver como ela ía morrendo pouco a pouco ó ver ó seu pequeno palacio azul morrer. Tiña todos os seus soños no mar. Todo o que ela fora, estaba alí. Desaparecía en menos tempo do que necesitaba o máis audaz dos meus curmáns en facerse cuns cantos peixes ben grandes.

Xa días antes de que perdéramos o noso fogar, comezou o seu derrumbe. Ninguén sabía o que lle acontecía. Preocupábamonos. Non saberíamos que facer, nin sequera como reaccionar, se algo lle acontecía. Non poderíamos seguir sendo una familia unida sen ela. Mesmo os que marcharon necesitábana. Eu sabía que se algo lle pasaba, ían voltar. Sentirían a súa mágoa coma ela sentía os recordos que lle trouxeran a súa melancolía.
Todo comezou cando nos reuniu a todas con bágoas nos ollos e nos dixo que non tivéramos medo xamáis e que non nos rendíramos. Ninguén a entendía. Que quixera dicir con esas palabras? Todas mirábamonos intrigadas. Os nosos ollos amosaban sorpresa, á vez que pena por vela tan triste, non saber o motivo e non poder facer nada. Non nos movimos do rincón da praia onde estábamos e ó rato voltou. Víramola dirixirse cara ó mar e desaparecer tras as rocas que ocultaban a vista do mar. Voltou para decirnos o motivo da súa tristeza, e contounos a historia que lle contara a súa nai cada vez que non a deixaba ir soa ó mar:

“Era unha primavera do 1976. O 12 de maio. Descansábamos preto dunha praia moi concurrida no verán na costa da Coruña. Solíamos ir ata alí todos os anos. Gustábame. O voso avó deixábame sempre ir sola ó mar. Sempre me dicía que xa era maior dabondo coma para que me andasen vixiando. Eu sabía que aínda non se fiaba de min e que me observaba agochado no peirao do porto. Pasaba así a primavera. Ata que un día ergueuse de súpeto do refuxio que tiñamos montado no porto. O primeiro que me dixo ó ver a miña sorpresa foi “Hoxe o mar é perigoso. Non vaias.”. Díxomo cunha pena abrumadora. Quitoume todas as gans que tiña de planear sobre o mar e as rocas. Agochoume no medio dunhas caixas de peixe da lonxa e partiu cara ó porto. Eu sabía que intuía o que pasaba e que non mo dicía por medo a que a miña alma exploradora quixera acompañalo. E así por en perigo a vida dos dous. Volveu ó cabo dunhas cantas horas. Xa pola noitiña. Eu adormecía cando escoiteino chegar agotado. Non quixen preguntarlle que descubrira. A  verdade é que tiña medo. Seguín durmindo. Ó día seguinte, contoumo. Fora ata a entrada do porto da Coruña e vira un “petrolero”. Esa palabra era nova para min. Xamáis a escoitara antes. Non me gustaba. Pronuncíabaa con medo. O terror co que o decía entristecíame. Ese “petrolero” tiña nome, ás veces chamábao Urquiola, outras só señalaba ó mar para contar o que vira. Díxome que tiñamos que marchar por mor dunhas explosións e un incendio. Non pasara nada. Non paraba de repetir que non pasara nada, pero aínda así marchábamos. Tiña medo de que algo así volvese a ocurrir e que desta vez fose peor e quedásemos sen o noso fogar. “Non quero que o mar vólvase negro de súpeto.”  Polo que quixo buscar un novo. Así chegamos ata aquí, e dende aquela seguimos. Lonxe do perigo que advertiu o teu avó. Pero pode volver ocurrir algo peor.”
De todas as lendas que nos contara esta era a máis sorprendente. Non era unha lenda. Era unha historia real, por iso nos sorprendeu máis que calquera lenda dos mariñeiros que nos contara de pequenos.

Agora entendíamos porque estaba tan triste. Agora, un 13 de novembro do 2002, vía o perigo acercarse. Pouco a pouco. Outra vez. O perigo que temía o seu avó estaba voltando de  novo. Esta vez con máis forza.
Miramos todos cara o mar, seguindo a súa mirada.  Alí o vimos. O perigo do noso fogar. O da Costa da morte galega. O Prestige. Nunca odiei tanto un nome. Era só un nome. Seino. Pero a tristeza, mágoa e impotencia que me transmitían, non só a min, senón a todos nós, non me gustaba. A ninguén lle gustaría. Nin se quera a vós. Pero vós fixestes algo. Os que puidestes, claro. Fostes moitos, a verdade. Mais deberían ter sido menos. Non porque rexeitemos a compasión que sentistes polas terras nas que vivides, e os que non vivides tamén, senón porque  ás veces penso que se se houbese organizado ben… Se se organizase unha acción xa cando o buque parou diante das costas, quizáis non nos quedásemos sen fogar. Quizáis non víramos morrer o mar. Quizáis non chorásemos todos nóss bágoas negras pola incompetencia dalgúns cantos…

Recordo que moita xente con ropaxes brancas inundou ás praias polas que buscábamos un novo refuxio. Xente moi diferente. Non todos eran do mesmo país. Non todos eran de Galicia ou de España. Isto alarmoume máis. Nin se quera no verán había tanta xente nas praias. Se había tanta xente, había sido moito máis tráxico do que pensaba. Non só a marea negra nos deixara sen fogar,se levara compañeiros,  tamén deixou a moitos de vós, que vivides do mar coma nós entonces, sen traballo ou sen a vosa vida que era a mar. Tanta xente abrumábame. Ían todos con traxes brancos que contrastaban moito con mareas xigantes de cor negra. Eu non sabía o que era, pero non me gustaba. Quitárame o meu fogar! Todo o que tiña estaba sendo consumido por unha cor oscura. Ó escoitar ós voluntarios que inundaban as praias falar entendín o que era. “O petróleo quitaba a vida ó mar” Non dicían iso exactamente, pero a fin de contas era a conclusión que eu sacaba de todo o que oín. E era a verdade. Comentaban sempre o caro que ía saír amañalo todo e que voltase a estar sempre, coma o recordaban de cativos. Non paraban de protestar contra quen dicía que “o hundimento non tería repercusións medioambientais” e que “cometeran errores na apreciación do asunto”. Eu non o podía crer! Tan cegos estaban? Non sentían pena polo medio que se desvanecía lentamente? Non o comprendía. Quería unirme ós berros de “Nunca máis” que proclamaban constantemente. Quería recuperar o meu. Quería poder vivir a gusto no mar sen preocuparme polos males cos que me puidera encontrar, non vivir sufrindo pola incompetencia contra a que vós loitades.
 Agora, 10 anos despois, cando  as bágoas negras xa deixaron de correr polo mar, eu xa non estou nel.















As imaxes pertencen a exposición de arte "A balea negra",conmemorativa da traxedia do Prestige, en Vigo.



Propietarios da rebeldía


Aínda que eu vivise dende sempre na cidade, non sempre foi así. A miña familia non naceu na cidade. Meus pais si, naceron en pleno éxodo galego cara ás cidades, por alá polos anos 60 e 70. Pero teñen moito afecto ás aldeas dos seus pais, que tamén son as deles, e as miñas.

A miña avoa materna, por mágoa, vendeu a casa de Igrexafeita onde eu tantos bos ratos tiña pasado ata os 7 anos. A verdade é que encantábame ir todas as fines de semana alá ó lonxe, tan preto do monte, no profundo dunha pedregosa estrada a unha casiña de pdera destas que non ves polo centro de Ferrol. Pero vendeuse. E eu quedeime coas ganas de ter un pequeno parque no pequeno prado que había, non, que ahí, á beira do hórreo, baixo un muro de árbores que lindaban co terreo que facía de aparcamento nas reunións familiares. Ese parqueciño era o meus mási próximo proxecto no ano 2001, cos meus 6 anos xa tiña unha alma emprendedora! O certo é que non, íalle mandar ó meu avó construílo para min e a curmá que ó ano nacería. Soñaba sempre que entraba pola cancela con ver uns columpios nos que a miña curmá podería xogar. Facíame moita ilusióm ter unha curmá pequerecha coa que xogar. Era a máis pequena de todos os curmáns! Eles eran rapaces de vinte e moitos e dezasete anos ós que non lles gustaba xogar con nenas. Aínda hoxe recordo a un curmán chamado Diego que me dixo "Eu non xogo con nenas pequenas". Pero cando se aburriu ben que viño xunta Lauriña e máis eu! Non llo perdoarei xamáis.

Pero quedeime sen columpio, quedeime sen o parqueciño, quedeime sen o pequeno secreeto que íamos ter a miña curmá, o avó e eu. Quedeime sen as fines de semana na aldea. Xamáis voltamos dende o verán do 2001. Xa non tíñamos casiña. Daquela os meus proxectos emprendedores foron máis lonxe. Prometinme que ía comprar as leiras, a horta, a palleira, a casa, o hórreo, o aparcamento rural ecolóxico, todo o que eu recordase que pertencese á miña infancia. Pero con 6 anos quería mercar ata un dinosaurio se me deixasen meus pais! Ademáis non tardou en ter outros donos. A casa da miña familia materna en mans duns descoñecidos? Non o cría. Costábame moito crer que a miña avoa vendese a súa casa. A casa pola que os seus pais loitaron, imaxino eu, ala antes do 1936 cando a avoa naceu. Non só era a casa. Eran todos os recordos felices que alí tíñamos todos. A miña nai, as miñas tías e a avoa Maruja non podían xa atender á casa nas fines de semana. Non podían. Custoume moito asimilar o porque dese abandono pero sucedeu. Asimileino e souben que o columpio non se construiría...

Cando me enterei do que os seus novos donos fixeran non o podía crer. Como podían cambiar o columpio por una piscina? Non se percataban de que non é que quedase moi bonito unha piscina alí en medio dunha leira, diante do hórreo, da palleira, dunha casa de pedras das de toda a vida? Odieinos moito. Non só quitáranme o soño do parque. Quitáranme unha parte que me unía á terra. Quitáranme un espzao real no campo polo que tantas veces xogara. Quitáranme un chisco da esperanza de voltar que tiña.

Volvín un día. O recordo. O quizáis o soñei, xa non sei moi ben. Pero o que vin non me gustou. Un zócalo de cemento para construír... para construír una piscina... unha palleira onde o meu avó gardaba a madeira que todos os días lle vía recoller... era agora o proxecto dun gran comedor. "Nin que foran reis!", pensei eu. Estaban destrozando os meus recordos. Facéndoos añicos pouco a pouco. Mais prometinme que endexamías o volverían a facer. Eu tiña os meus proxectos nesas terras e ninguén ía impedir que os levara a cabo. Por moita amizade que tiveran coa familia, non tiñan dereito a destrozar os soños dunha meniña duns 7 anos! NON! Esas leiras son máis miñas que deles! Son parte de min dalgún modo. Os recordos ós que máis afecto lles teño están ahí. Nunha casiña de pedra.

"Comprareina", díxenme anos máis. Mesmo con 7 anos ó ver á miña curmá, xa me prometía que voltaría ser da familia. Nunca perdín a esperanza. Aínda hoxe quero voltar. Comprala. Tirar a piscina abaixo por moito que me guste nadar. Comvertir o comedor na palleira. Facer pan e empanadas das de toda a vida no forno de leña. O forno! Como o quitaran... Non o puideron facer. É o mellor que ten esa casiña. Ademáis queríana reformala para logo voltar a vendela, e cun forno, claro, gañan, máis. Gañan máis rencor pola miña parte! Non lles chega con quitarme a casa da familia senón que a van rotando de man em man... Unha casa non é balón de fútbol señores! É a miña casa. Se cadra, é o meu balón. Pero o meu balón non se toca. E algún endexamáis se tocará. Voltará a ser da familia. Porque coma xa dixen, penso comprala, e va en serio. É un dos soños que aínda conservo da infancia. Eu non quería comprar un dinosaurio! Eu quería a casa da familia! Sigo queréndoa. E espero que chegue o día no que volva de novo a entrar pola cancela, ver unha palleira, leiras ó lonxe máis alá da horta... Nesa horta teño visto os rallys que por alí pasaban! Ou era na casa dos tíos? O feito é que quero esa casa. Con esa casiña xa son feliz. Todos temos una lista de cousas que facer antes de morrer, non? Pois un dos meus desexos é sencillo, caro, un luxo pode, pero un desexo posible se consigo loitar contra quen me impida voltar a ter a casa da miña infancia. A casa dos meus soños.

Maruja e Antonio non son só os unicos que veñen da aldea. Lola e Enrique tamén. Xa dixen antes que eu veño da aldea. E gustaríame volver a verdade. Se tanto lles costou ós meus avós separarse da terra foi por algo. Polo mesmo que eu quero voltar.

Meirás e Miño xúntanse nesta historia, e acaban nunha leira de Ferrol, na casa da miña bisavoa que aínda que eu tivese só 2 e 3 aniños sempre me daba unhas cantas pesetas según a miña avoa. Eu dos 2 anos non recordo nadiña. As bonecas que andan perdidas pola habitación só. Non me agrada non recordar á miña bisavoa. Cada vez que paso por diante da súa casiña penso sempre en como sería conmigo, o alegre que a facía ser cos meus tirabuzóns e as miñas pícaras sonrisas. Eu non a recordo. Pero cada vez que vexo a leira abandonada acórdome da loita que iso trae agora.

A leira, ou máis coñecida na miña casa polo meu pai como "A miña herdanza", é agora un recuncho ferrolano no medio da cidade, prácticamente, que posiblemente acabe edificado por algún proxecto urbanístico. Unha mágoa para meu pai, e o seu soño. A verdade é que eu non teño tantas ganas de ter esa leira coma meu pai. Ás veces penso que o di en broma. Mais eu sei que detrás do chiste de todas as navidades de "A ver cando morredes, que quero a terra.", agóchanse os recordos da súa infancia nesa casa. Recordos similares ós que me unen a min ó proxecto do parque. Recordos que a min non me unen tanto a ela, senón que máis ó meu pai. Aínda que eu teño xogado algunhas veces ó redor do pozo da entrada, ó redor dos limoneiros e pola horta. Pero non sinto tanta unión coma el. Se cadra é polo feito de que xa sei o futuro desa terra: desaparecer para convertirse no futuro vcentro comercial que lle fará a competencia a Odeón. Quen sabe, ó mellor nuns 20 anos xa non hai nin terra nin pozo, só os recordos.

Non sabería contar a de veces que meu pai contoume o feliz que era xogando co can, ó que, se non recordo mal, déranlle viño unhas cantas veces no canto de auga el e un dos seus moitos curmáns. Este é un dos problemas: moitos curmásn, moitos irmáns e ningíun proxecto próximo sobre a terra. Non sei cantas discusións escoitei xa sobre o futuro dessa terra. Estou farta delas. Sei que é complicado unir a todos os irmáns da miña avoa, unir a todas as partes nas que está dividida esa terra. Pero poderían facer por que a terra que tanto lle costou conseguir á súa nai permaneza e non morra tras cimientos. Non sei cando esa terra pasou a ser definitivamente da miña bisavoa, pero o que si sei é que antes non o era. Comprárona ó vender a casa de Meirás, polos anos 50. E pouco máis tarde os meus avós emigraron. Non é raro. Dos 10 fillos que tiña, todos marcharon. Para que? Era o momento de refacer as súas vidas, deixar a casa da nai e ir a Suíza ou Francia. A miña avoa deixou uns anos so a meu pai coa bisavoa mentres eles ían a Suíza, a unha fábrica de reloxos e a construír edificios. Sipoño que isto ñe o que o une coa terra abandonada. Meu avó foi quen máis tempo pasou en Suíza. Había que conseguir diñeiro para ter unha casa na cidade! Pode que o meu crecera uns 3 ou 4 anos sen pai, pero seguía sendo o seu pai quen estaba traballando para que el tivera o mellor que lle puideran dar.

Esta loita tan abstracta é moi distinta da pasividade dos irmáns. Ningún move un so dedo por facer algo con esas terras. Se cadra xa saben o seu destino, e saben que non haberá modo de solucionar as súas rivalidades e fcaer algo cunhas leiras abandonadas. Antes aínda as coidaban algo. Turnábanse para coidar a súa imaxe, pero e que agora nin eso! Teñen unha terra divida en 10 parrtes. Partes moi pequenas, iso si, pode que cada parte sexa coma a miña habitación, ou menos, pero poderían facer calque outra cousa en vez de esquecer que teñen unha leira onde pasaron anos coidando da avoa e disfrutando de comidas familiares!

Ás veces penso que só meu pai, meu irmán e máis eu temos esperanzas nesas terras. Somos uns pobres ilusos os tres. Un milagre tería que acontecer para que esa leira volvese a ser algo digno de ver! É unha mágoa que por mor das rivalidades dos irmáns non se manteña o recordo da bisavoa na terra que ela comprou. Manteremos a esperanza posta nun milagre para que esa terra non acabe en mans de empresarios con altos proxectos en elas!

Xa sei que estas historias non teñen moito de "rebeldía galega", pero para min, tras estas casas de pedra agóchanse signos de superación el rebeldía. As casas eu as recordo como sempre da familia, pero non foi así sempre. Poden esconder perfectamente o espíritu dos versos de Cabanillas e os esbozos de Castelao!

E eses versos e debuxos esconden unha historia real, de superación, de rebeldía, de dereitos, de esforzo, de loitas, de conseguir o que lle pertence ó pobo. A historia do agrarismo...




Eu non teño ningunha terra, ningunha propiedade propiamente dita, pero o que si teño son unhas ganas tolas de volver a ter a miña aldea. Teño unha rebeldía interna agochada que algún día despertará coma alguén se interpoña entre o columpio e máis eu! E todos vós sabedes que tamén sodes propietarios da vosa propia rebeldía!

sábado, 12 de enero de 2013

O Medulio dos nosos días

Que pasaría se trasladamos o acontecido no monte Medulio milenios atrás á España actual do século XXI?

Pensade nunha cidade, cos seus máis e os seus menos, a súa crise interna e a nacional, a súa corrución e a xeral, a súa opresión sobre o os débiles e a mundial, as súas manifestacións e todas as demáis, a súa rebeldía e a do resto de cidades, a súa loita por vencer contra os intereses de quenes tendo de todo ansían ter máis a costa do pobo. 

No momnte Medulio suicidáronse antes que verse baixo o dominio dos extranxeiros que estaban cegados polo ouro e o control territorial da península. En pleno século XXI xa abondan os casos de suicidios de quen optou pola morte antes que quedar sen un fogar propio e digno. 



jueves, 10 de enero de 2013

A serie do século XV

Quédanos moi lonxe a herdanza das revoltas irmandiñas que tan tradicionales se converteron para Galicia despois do século XV.
Lonxe temporalmente. 
Moi preto de Ferrol temos o plató onde se rodaron escenas decisivas desas loitas irmandiñas que derruíron o poder feudal medieval. 
 Derruíron o poder, proclamaron liberdade uns poucos anos. 
Estas manifestacións ilústranse nos restos das fortalezas dos nobres, símbolo do poder, que os exércitos irmandiños convertiron por un tempo nas sombras da opulencia feudal. Sombras que agora son restos de pedra, conservados, reconstruídos ou intactos.
En Moeche e Narahío, en San Sadurniño, quedan os restos da pedra como símbolo de... un pobo unido e enfrontado por un interese común? manter o poder feudal? manter a superioridade dos de arriba século tras século? rebeldía e revolución fronte ós ataques do poder?